آیا میدانستید در بسیاری از کشورهای توسعه یافته، بیش از ۷۰ درصد بودجه دولت از مالیات تأمین میشود. اما در ایران این عدد سال هاست محل بحث و چالش است؟ حالا با نزدیک شدن به بودجه ۱۴۰۵، دوباره موضوع افزایش درآمدهای مالیاتی به یکی از داغ ترین بحثهای اقتصادی تبدیل شده است. بحثی که هم برای دولت حیاتی است و هم برای مردم، حساس و سرنوشت ساز. شاید در نگاه اول، مالیات فقط یک عدد در فیش حقوقی یا یک برگ تشخیص باشد، اما در واقع مالیات همان پولی است که قرار است جاده، مدرسه، بیمارستان و حتی ثبات اقتصادی را بسازد. در این مقاله، بدون شعار و با زبانی رسمی اما عامیانه، قرار است دقیقا بررسی کنیم که افزایش درآمدهای مالیاتی بودجه ۱۴۰۵ یعنی چه؟ چرا اتفاق افتاده، چه کسانی را بیشتر تحت تأثیر قرار میدهد و آیا واقعا به نفع اقتصاد کشور است یا نه.
مفهوم افزایش درآمدهای مالیاتی در بودجه ۱۴۰۵ به زبان ساده
وقتی صحبت از افزایش درآمدهای مالیاتی بودجه ۱۴۰۵ میشود، منظور این نیست که صرفا «نرخ مالیات» بالا برود. در واقع دولت چند ابزار مختلف در اختیار دارد؛ از شناسایی فرارهای مالیاتی گرفته تا گسترش پایههای جدید مالیاتی و هوشمندسازی نظام مالیاتستانی. به زبان سادهتر، دولت میخواهد سهم مالیات را در تأمین هزینههای کشور بیشتر کند و وابستگی به منابعی مثل نفت را کاهش دهد. این هدف، سالهاست در اسناد بالادستی تکرار میشود، اما در بودجه ۱۴۰۵ پررنگتر از همیشه دیده میشود.
چرا دولت به سمت افزایش درآمدهای مالیاتی حرکت کرده است؟
کاهش درآمدهای نفتی و بیثباتی منابع سنتی
یکی از اصلیترین دلایل تمرکز بر افزایش درآمدهای مالیاتی، ناپایداری درآمدهای نفتی است. تحریمها، نوسانات قیمت جهانی نفت و محدودیتهای صادراتی باعث شده دولت دیگر نتواند مثل گذشته روی نفت حساب کند. در چنین شرایطی، مالیات بهعنوان یک منبع پایدار، قابل پیشبینی و داخلی مطرح میشود؛ منبعی که اگر درست مدیریت شود، میتواند ستون فقرات بودجه کشور باشد.
کنترل کسری بودجه و مهار تورم
کسری بودجه مزمن، یکی از ریشههای اصلی تورم در اقتصاد ایران است. وقتی دولت درآمد کافی نداشته باشد، به استقراض یا چاپ پول روی میآورد. افزایش درآمدهای مالیاتی در بودجه ۱۴۰۵ قرار است این چرخه معیوب را تا حدی اصلاح کند.
پایههای اصلی افزایش درآمدهای مالیاتی در بودجه ۱۴۰۵
گسترش پایههای مالیاتی جدید
در بودجه ۱۴۰۵، تمرکز صرفا روی حقوقبگیران نیست. دولت تلاش کرده به سمت مالیاتهایی برود که سالها یا وجود نداشتند یا بهدرستی اجرا نمیشدند؛ مثل مالیات بر عایدی سرمایه، مالیات بر مجموع درآمد و مالیات بر فعالیتهای سودگرانه. این رویکرد، اگر درست اجرا شود، میتواند به عدالت مالیاتی نزدیکتر باشد؛ چون به جای فشار بر یک گروه خاص، درآمدهای پنهان را هدف میگیرد.
هوشمندسازی نظام مالیاتی
یکی از کلیدواژههای مهم در افزایش درآمدهای مالیاتی بودجه ۱۴۰۵، استفاده از داده و فناوری است. سامانه مؤدیان، پایانههای فروشگاهی و تبادل اطلاعات بین دستگاهها، ابزارهایی هستند که قرار است فرار مالیاتی را سختتر کنند. به بیان ساده، دولت میخواهد بداند چه کسی چقدر درآمد دارد و چقدر باید مالیات بدهد؛ نه بیشتر و نه کمتر.
افزایش درآمدهای مالیاتی؛ فشار بر مردم یا گام به سمت عدالت؟
این سوال، احتمالا مهمترین دغدغه مخاطبان عادی است. آیا این سیاستها باعث فشار بیشتر بر طبقه متوسط و ضعیف میشود یا برعکس، به نفع آنهاست؟ پاسخ کوتاه این است: همهچیز به نحوه اجرا بستگی دارد. اگر افزایش درآمدهای مالیاتی از مسیر شفافسازی، مقابله با فرار مالیاتی و هدفگیری درآمدهای کلان باشد، میتواند حتی به کاهش فشار بر حقوقبگیران منجر شود. اما اگر سادهترین راه انتخاب شود، یعنی افزایش بار مالیاتی بر گروههای شفاف، نتیجه معکوس خواهد داشت.
نقش کسب و کارها در افزایش درآمدهای مالیاتی بودجه ۱۴۰۵
کسبوکارهای کوچک، متوسط و بزرگ، نقش مهمی در تحقق اهداف مالیاتی دارند. در بودجه ۱۴۰۵، تلاش شده تفاوت بین این گروهها دیده شود، اما همچنان نگرانیهایی وجود دارد. برای مثال، یک فروشگاه کوچک محلی نباید همان فشار مالیاتی را تحمل کند که یک بنگاه بزرگ با گردش مالی میلیاردی دارد. اینجاست که تفکیک هوشمند مؤدیان اهمیت پیدا میکند.
تأثیر افزایش درآمدهای مالیاتی بر زندگی روزمره مردم
شاید فکر کنید مالیات فقط مربوط به حسابداران و مدیران مالی است، اما واقعیت این است که اثرات آن به زندگی روزمره همه ما میرسد. اگر درآمدهای مالیاتی بودجه ۱۴۰۵ بهدرستی هزینه شود، مردم میتوانند نتیجه آن را در زیرساختها، آموزش، بهداشت و حتی کاهش تورم احساس کنند. اما اگر شفافیت نباشد، اعتماد عمومی آسیب میبیند.
شفافیت مالی؛ حلقه گمشده افزایش درآمدهای مالیاتی
یکی از پیششرطهای موفقیت سیاستهای مالیاتی، شفافیت است. مردم زمانی مالیات را میپذیرند که بدانند پولشان کجا خرج میشود. در بسیاری از کشورهای موفق، گزارشدهی دقیق از محل هزینهکرد مالیاتها وجود دارد. اگر دولت در کنار افزایش درآمدهای مالیاتی، روی شفافیت بودجه ۱۴۰۵ هم کار کند، همراهی اجتماعی بهمراتب بیشتر خواهد شد.
آیا افزایش درآمدهای مالیاتی به رشد اقتصادی کمک میکند؟
برخلاف تصور رایج، مالیات لزوما ضد رشد نیست. اگر منابع مالیاتی به سمت سرمایهگذاریهای مولد هدایت شود، میتواند موتور رشد اقتصادی باشد. بودجه ۱۴۰۵ این فرصت را دارد که از مالیات بهعنوان ابزار توسعه استفاده کند، نه فقط پوشش هزینههای جاری.
جمعبندی: افزایش درآمدهای مالیاتی بودجه ۱۴۰۵؛ یک آزمون مهم
در نهایت، افزایش درآمدهای مالیاتی بودجه ۱۴۰۵ یک تصمیم صرفا عددی نیست؛ بلکه یک انتخاب استراتژیک برای آینده اقتصاد کشور است. انتخابی که میتواند به عدالت، شفافیت و ثبات منجر شود یا برعکس، نارضایتی و بیاعتمادی ایجاد کند. آنچه این مسیر را تعیین میکند، نه فقط قوانین روی کاغذ، بلکه نحوه اجرا، نظارت و گفتوگوی صادقانه با مردم است.
